Khi ranh giới thẩm mỹ bị xô lệch: Phát huy chiều sâu văn hóa

Mỗi lần xảy ra vụ việc phản cảm trong giới giải trí là dư luận lại lập tức dậy sóng. Người lên án, người thất vọng, cơ quan quản lý vào cuộc xử lý. Nhưng rồi sau vài ngày ồn ào, mọi chuyện lại lắng xuống, để rồi không lâu sau, một câu chuyện khác lại xuất hiện.

Đừng chỉ lo "dập lửa"

Điều đó cho thấy đời sống văn hóa hôm nay đang thiếu những "hàng rào" đủ vững. "Xử lý vi phạm là cần. Nhưng nếu chỉ lo "dập lửa", chúng ta sẽ mãi chạy theo những vụ việc phát sinh mà chưa giải quyết được gốc rễ của vấn đề" - NSƯT Ca Lê Hồng nhìn nhận.

Theo NSƯT Ca Lê Hồng, điều đáng lo nhất hiện nay không phải chỉ là vài hiện tượng phản cảm đơn lẻ, mà là nguy cơ xã hội dần quen với những điều lệch chuẩn. Khi phát ngôn gây sốc trở thành cách thu hút sự chú ý, khi nhiều sản phẩm văn hóa chỉ chăm chăm câu view bằng cách gây sốc, khi nghệ sĩ được nhắc đến nhiều hơn bởi đời tư thay vì giá trị nghề nghiệp, đó là lúc môi trường văn hóa bắt đầu xuất hiện những tín hiệu đáng báo động.

Nhiều người làm nghệ thuật lâu năm cũng nhìn thấy điều này. Có thời, nghệ sĩ bước lên sân khấu là mang theo sự trân trọng khán giả. Một vai diễn được tập hàng tháng trời. Một bài hát được chăm chút từng câu chữ. NSND Kim Cương từng chia sẻ trong nhiều cuộc tọa đàm về văn hóa - nghệ thuật rằng điều đáng sợ nhất không phải là một tác phẩm dở, mà là sự dễ dãi trong tiếp nhận cái dở. Theo bà, khi nghệ sĩ và công chúng cùng chấp nhận sự hời hợt thì môi trường văn hóa sẽ rất khó nâng chất.

Khi ranh giới thẩm mỹ bị xô lệch (*): Nghệ sĩ và trách nhiệm công chúngĐỌC NGAY

Đạo diễn - NSƯT Nguyễn Công Ninh nhấn mạnh mạng xã hội đang tạo ra áp lực nổi tiếng quá nhanh đối với người trẻ. "Nhiều người chưa kịp rèn nghề đã bị cuốn vào sức hút của hào quang. Nghệ thuật mà thiếu chiều sâu lao động thì rất dễ trượt sang những giá trị ngắn hạn" - ông nhận xét.

Những người trong cuộc cho rằng việc chấn chỉnh các hành vi lệch chuẩn trong hoạt động nghệ thuật là điều bắt buộc phải làm để giữ lại những giới hạn cần thiết cho đời sống văn hóa.

Là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, TP HCM đang đứng trước cơ hội trở thành đầu tàu công nghiệp văn hóa. Nhưng muốn đi đường dài, thành phố không thể chỉ phát triển bằng thị trường giải trí sôi động. Một trung tâm công nghiệp văn hóa đúng nghĩa phải là nơi tạo ra xu hướng sống đẹp, tư duy văn minh và các giá trị sáng tạo tích cực cho cộng đồng. Điều đó đòi hỏi TP HCM phải đi đầu trong việc xây dựng những chuẩn mực mới cho hoạt động văn hóa - nghệ thuật.

NSƯT Hạnh Thúy và các diễn viên trẻ biểu diễn ca cảnh “Nhớ ơn Thầy” trong chương trình Sân khấu học đường (tháng 5-2026) tại Trường THCS Lê Anh Xuân, phường Minh Phụng, TP HCM

"Từ cách nghệ sĩ ứng xử trước công chúng, trách nhiệm của truyền thông đến việc quản lý nội dung trên nền tảng số… tất cả đều cần được nhìn bằng tư duy phát triển lâu dài" - TS Mai Mỹ Duyên nhấn mạnh.

Theo bà, công nghiệp văn hóa không thể phát triển chỉ bằng doanh thu hay độ phủ truyền thông. Cốt lõi của một nền công nghiệp văn hóa bền vững nằm ở khả năng hình thành hệ giá trị xã hội tích cực thông qua sản phẩm sáng tạo. TP HCM có lợi thế rất lớn về nguồn lực sáng tạo, đội ngũ nghệ sĩ và thị trường công chúng. Nhưng muốn giữ vai trò đầu tàu thì thành phố phải đi trước trong việc phát huy chiều sâu văn hóa.

Không ai muốn một thành phố năng động về kinh tế nhưng đời sống văn hóa lại thiếu chiều sâu. Một bộ phim hay, một vở diễn chạm đến cảm xúc, một chương trình nghệ thuật được làm nghiêm túc luôn có sức lan tỏa rất lớn. Vấn đề là những sản phẩm như vậy cần được đầu tư bền bỉ thay vì để người làm nghề tự xoay xở.

Trong nhiều năm qua, TP HCM đã có những mô hình đáng quý như sân khấu học đường, các chương trình nghệ thuật cộng đồng, hoạt động bảo tồn cải lương hay những dự án đưa nghệ thuật truyền thống đến gần giới trẻ. Những chương trình ấy có thể không tạo "bão mạng", song lại âm thầm gieo vào người xem sự đồng cảm, lòng tự hào và tình yêu văn hóa dân tộc.

Những "đại sứ" văn hoáĐỌC NGAY

NSƯT Hạnh Thúy bày tỏ: "Việc đưa nghệ thuật vào trường học là cách nuôi dưỡng công chúng tương lai bền vững nhất. Nếu học sinh được tiếp cận sân khấu, âm nhạc, văn học bằng cảm xúc thật thì các em sẽ có khả năng phân biệt đâu là giá trị tích cực, đâu là sự lệch lạc".

Trẻ em lớn lên trong môi trường có âm nhạc đẹp, sách hay, sân khấu tử tế và những câu chuyện giàu tính nhân văn sẽ có khả năng nhận biết đâu là giá trị thật. Ngược lại, nếu mỗi ngày tiếp xúc quá nhiều nội dung dễ dãi, phản cảm, sự chai lì cảm xúc sẽ xuất hiện rất nhanh. Vì thế, giáo dục thẩm mỹ hôm nay không còn là câu chuyện của riêng ngành giáo dục. Đó là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường, nghệ sĩ, truyền thông và cả xã hội.

Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, nếu xã hội chỉ quan tâm xử lý vi phạm mà thiếu đầu tư cho giáo dục cảm thụ nghệ thuật thì rất khó tạo được sự chuyển biến bền vững. Cần nhiều hơn những sân chơi nghệ thuật cho thanh thiếu niên. Cần nhiều hơn những chương trình văn hóa được tổ chức trong trường học, khu dân cư, không gian công cộng. Và cũng cần nhiều hơn những người làm nghề đủ tâm huyết để giữ cho nghệ thuật không bị cuốn hoàn toàn vào vòng xoáy thị trường.